فرض کنید برای حل یک مشکل یا انجام یک پروژه، به جای سپردن کار به یک فرد یا سازمان خاص، آن را به گروه بزرگی از مردم واگذار کنید. این ایده که «جمعسپاری» نام دارد، به معنای برونسپاری وظایف یا پروژهها به انبوه مردم از طریق فراخوان عمومی (معمولاً در اینترنت) است. حال سؤال اینجاست: آیا میتوان سرمایه یا پول را هم به همین صورت جمعسپاری کرد؟
پاسخ مثبت است!
در دنیای امروز مفهومی به نام تأمین مالی جمعی یا سرمایهگذاری جمعی (کرادفاندینگ) وجود دارد که دقیقاً بر همین اساس شکل گرفته است؛ یعنی جمعآوری مبالغ کوچک از تعداد زیادی فرد، به منظور تأمین مالی یک ایده، طرح یا پروژه از طریق یک پلتفرم اینترنتی. به بیان دیگر، به جای تکیه بر یک سرمایهگذار بزرگ، تعداد زیادی سرمایهگذار خرد از طریق یک سکو (پلتفرم) آنلاین تأمین مالی پروژهها را بر عهده میگیرند.
این روش نوین در سالهای اخیر چنان موفق بوده که امروزه به یکی از راهکارهای محبوب تأمین سرمایه در جهان تبدیل شده است. برای مثال، تا اوایل سال ۲۰۲۵ تنها در پلتفرم کیکاستارتر بیش از ۸٫۷ میلیارد دلار توسط ۲۴٫۱ میلیون نفر برای تامین مالی حدود ۲۷۷ هزار پروژه جمعآوری شده است که نشاندهنده مقیاس عظیم این پدیده است.
مفهوم تأمین مالی جمعی و انواع آن
تأمین مالی جمعی (Crowdfunding) مفهومی گسترده است که به شکلهای مختلفی اجرا میشود. در همه این مدلها، وجه مشترک همان تأمین سرمایه توسط جمعیتی بزرگ از افراد است (مترادفها: سرمایهگذاری جمعی، کرادفاندینگ، جذب سرمایه جمعی همه به یک معنا هستند). اما بسته به نوع پروژه و انتظارات سرمایهگذاران، کرادفاندینگ میتواند شکلهای متفاوتی داشته باشد:
- مدل اهدا (Donation-Based): سادهترین نوع که بیشتر برای کارهای خیریه به کار میرود. افراد پولی را برای حمایت از یک هدف انساندوستانه یا اجتماعی اهدا میکنند، بدون آنکه چشمداشت مالی داشته باشند. نمونه سنتی آن در فرهنگ ما جشن گلریزان است که طی آن خیرین برای آزادی زندانیان نیازمند، کمکهای مالی جمعآوری میکنند؛ اگر همین کار از طریق یک پلتفرم اینترنتی انجام شود، نوعی کرادفاندینگ اهدا-محور خواهد بود.
- مدل پاداش (Reward-Based): در این روش مشارکتکنندگان در ازای حمایت مالی از یک پروژه، پاداش یا محصول معینی دریافت میکنند. این مدل میان هنرمندان، استارتاپهای خلاق و تولیدکنندگان محصولات جدید رایج است. برای مثال، یک کارگردان ممکن است برای ساخت مستند خود از عموم درخواست کمک مالی کند و در مقابل به حامیان، امکان حضور در اکران خصوصی یا دریافت نسخه امضاشده اثر را بدهد. به این ترتیب افراد هم به تحقق یک ایده کمک میکنند و هم پاداشی مرتبط با آن دریافت خواهند کرد.
- مدل وام (Debt-Based): این نوع تأمین مالی جمعی مانند وامگرفتن است با این تفاوت که به جای یک بانک، تعداد زیادی از افراد هر کدام بخشی از مبلغ وام را تامین میکنند. کارآفرین یا صاحب طرح مبلغ مورد نیاز را از طریق پلتفرم از مردم قرض میگیرد و متعهد میشود طی زمانبندی مشخص اصل پول بههمراه بهره توافقشده را به آنان بازپرداخت کند.
- مدل سهام یا مشارکت (Equity-Based): در این روش، مشارکتکنندگان در واقع سرمایهگذاری میکنند و در ازای سرمایه خود، سهمی از پروژه یا کسبوکار دریافت میکنند. سود آنها به صورت مشارکت در منافع آینده طرح تأمین میشود؛ یعنی اگر پروژه موفق شود و ارزش کسبوکار بالا برود، سرمایهگذاران به نسبت سهم خود سود خواهند کرد. این مدل پس از بحران مالی ۲۰۰۸ در جهان بیشتر مورد توجه قرار گرفت، چرا که کسبوکارهای نوپا به دنبال راهی جایگزین بانکها برای تامین سرمایه بودند و مردم نیز علاقه داشتند با مبالغ کم در طرحهای دارای آینده سرمایهگذاری کنند.نتیجۀ این تمایل دوطرفه، شکلگیری سکوهای اینترنتی سرمایهگذاری جمعی بود که مستقیماً ایدهپردازان و سرمایهگذاران را به هم وصل میکرد.
نمونهای مفهومی از سرمایهگذاری جمعی: تعداد زیادی افراد هر یک با سرمایهای خرد در تحقق یک ایده مشارکت میکنند و در کنار هم تأمین مالی بزرگی را رقم میزنند.
هر یک از این مدلهای کرادفاندینگ کاربردهای خاص خود را دارد. اما وجه مشترک همه آنها دموکراتیککردن فرایند سرمایهگذاری است. به بیان دیگر، دیگر سرمایهگذاری فقط در انحصار ثروتمندان یا مؤسسات بزرگ نیست؛ هر فرد عادی با هر میزان دارایی میتواند در پروژهای که به آن ایمان دارد سهیم شود یا اگر خودش ایدهای دارد، از حمایت مستقیم مردم بهرهمند گردد. این رویکرد مشارکتی علاوه بر جمعآوری سرمایه، مزایای جانبی مهمی نیز دارد؛ از جمله اینکه یک کارآفرین میتواند پیش از تولید نهایی محصول، بازخورد و حمایت اولیه مخاطبان را بهدست آورد و ریسک بازار را بسنجد، و سرمایهگذاران خرد نیز با مبالغ نهچندان بزرگ در سود کسبوکارهای آیندهدار شریک شوند و احساس مشارکت در نوآوری داشته باشند.
نگاهی به سرمایهگذاری جمعی در ایران
گرچه مفهوم کرادفاندینگ در جهان سابقهای بیش از دو دهه دارد، در ایران چند سالی است که به صورت رسمی و قانونی مورد توجه قرار گرفته است. از حدود سال ۱۳۹۷ زمزمههای راهاندازی پلتفرمهای تأمین مالی جمعی آغاز شد و سرانجام از سال ۱۳۹۹ این پلتفرمها رسمیت یافتند و تحت نظارت سازمان فرابورس ایران مجوز قانونی فعالیت دریافت کردند. به عنوان مثال، سکوی «همآفرین» به عنوان اولین پلتفرم ایرانی در حوزه تأمین مالی جمعی با مجوز فرابورس، فعالیت رسمی خود را از خرداد ۱۳۹۹ آغاز کرد.خوشبختانه طی مدت کوتاهی اکوسیستم کرادفاندینگ در کشور توسعه یافته است و تا پاییز ۱۴۰۴ حدود ۲۸ پلتفرم تأمین مالی جمعی به صورت قانونی و تحت نظارت در حال فعالیت هستند. این سکوها عمدتاً توسط نهادهای مالی یا شرکتهای دانشبنیان مدیریت میشوند و پل ارتباطی مطمئنی بین صاحبان ایده و سرمایهگذاران ایجاد کردهاند.
در پلتفرمهای ایرانی، به دلیل شرایط اقتصادی خاص کشور، بیشتر طرحهای سرمایهگذاری جمعی ماهیتی شبیه مدل وام یا مشارکت دارند که در آن سرمایهگذاران انتظار دریافت سود مشخصی را در بازه معین دارند. برای جلب اعتماد مردم، این سکوها معمولاً پروژهها را از نظر فنی و مالی ارزیابی میکنند و کارآفرینان ملزم به ارائه وثیقه یا تضمینهایی برای حفاظت از سرمایه مردم هستند.از سوی دیگر، فرصت مشارکت مالی برای اقشار وسیعتری فراهم شده است. به عنوان نمونه، در سکوی «زیما» هر فرد حقیقی با تنها ۵۰۰ هزار تومان و هر شرکت با ۵ میلیون تومان سرمایه میتواند در تأمین مالی طرحهای شرکتهای عضو فرابورس مشارکت کند و علاوه بر کسب سود مالی، نقشی در ایجاد اشتغال و رشد اقتصادی ایفا نماید.همچنین پلتفرمهای مطرحی مانند همآفرین، کارِنکراد، دونگی، آیفاند، مسکنپلاس و … هر یک در حوزه تخصصی خود (از تأمین مالی استارتاپهای نوآورانه گرفته تا پروژههای عمرانی و مسکن) فعالیت میکنند و توانستهاند پروژههای متعددی را با موفقیت تامین مالی کنند. رشد سریع تعداد این سکوها و استقبال مردم نشان میدهد که سرمایهگذاری جمعی در ایران نیز به یک فرصت جذاب برای هر دو سوی سرمایه (سرمایهگذار و سرمایهپذیر) تبدیل شده است.
جمعبندی
سرمایهگذاری جمعی شیوهای الهامبخش و نوآورانه برای تحقق ایدهها و مشارکت مردم در پیشبرد پروژهها است. اگر شما یک جوان صاحب ایده یا استارتاپ باشید که برای شکوفاکردن فکر خود به منابع مالی نیاز دارد، پلتفرمهای کرادفاندینگ این امکان را فراهم کردهاند تا مستقیماً دست یاری به سوی جامعهی علاقهمند دراز کنید و حامیان خود را بیابید. از سوی دیگر، اگر پساندازی هر چند کوچک در اختیار دارید، از طریق همین سکوها میتوانید به جمع سرمایهگذاران خرد بپیوندید و ضمن کسب منفعت مالی، از شکلگیری کسبوکارهای جدید و خلاقانه حمایت کنید. به لطف سرمایهگذاری جمعی، امروز پول هم قابل جمعسپاری است؛ یعنی میتوان سرمایه را از دل اجتماع فراهم کرد و به حرکت درآورد، آن هم به شیوهای شفاف، مشارکتی و امیدبخش برای آینده. پس چه سرمایهپذیر باانگیزهای باشید و چه یک سرمایهگذار جویای فرصت، کرادفاندینگ دریچهای تازه به روی شما میگشاید تا در ساختن آیندهای بهتر سهمی ایفا کنید.
منابع
- Kickstarter – Stats
- Kickstarter (Wikipedia) – آمار تجمیعی تا آوریل ۲۰۲۵
- سکوی تأمین مالی جمعی همآفرین – اطلاعات مجوز و تاریخ آغاز فعالیت
- زیما – سکوی تأمین مالی جمعی تحت نظارت فرابورس ایران
- کانال رسمی زیما (تلگرام) – نمونه اطلاعیهها و حداقل مبلغ سرمایهگذاری
- عصر تراکنش – معرفی سکوهای دارای مجوز تأمین مالی جمعی
- راهپرداخت – خبر ورود سکوهای جدید با مجوز فرابورس ایران
- مایاینداستری – لیست سکوهای تأمین مالی جمعی (بهروزرسانیهای دورهای)
بدون نظر